Rafał Brzoska - przedsiębiorca, który kocha władzę? Niekoniecznie.

Dlaczego w coraz mniej wolnej gospodarce ważniejsze od zadowolenia klienta może okazać się zadowolenie państwa?

W normalnie funkcjonującej gospodarce przedsiębiorca powinien obawiać się przede wszystkim jednego, że klienci przestaną kupować jego produkty i korzystać z jego usług. To właśnie konsument, podejmując codziennie tysiące drobnych decyzji, rozstrzyga o powodzeniu lub klęsce przedsiębiorstwa. Nagradza tych, którzy dobrze rozpoznają jego potrzeby, i pozbawia dochodów tych, którzy nie potrafią ich zaspokoić. Ten naturalny porządek zaczyna jednak ulegać odwróceniu, kiedy państwo uzyskuje coraz większy wpływ na działalność gospodarczą. Przedsiębiorca odkrywa wówczas, że o przyszłości jego firmy nie muszą przesądzać wyłącznie decyzje klientów. Równie ważne, a niekiedy nawet ważniejsze, mogą okazać się decyzje polityków, urzędników i instytucji regulacyjnych. Można znakomicie obsługiwać konsumentów, inwestować, rozwijać nowe technologie i zdobywać kolejne rynki, a mimo to znaleźć się w poważnych kłopotach z powodu jednej niekorzystnej decyzji urzędu skarbowego.

W takich warunkach zmienia się całą natura przedsiębiorczej kalkulacji. Obok pytania, czego potrzebuje klient, pojawia się pytanie, czego oczekuje władza. Obok inwestycji w produkty, technologie i pracowników rośnie znaczenie inwestycji w reputację polityczną. A konkurencja, która powinna polegać na zdobywaniu dobrowolnego uznania konsumentów, zaczyna obejmować również zabieganie o przychylność państwa.

Spór Rafała Brzoski z DHL o wysokość płaconego podatku dochodowego jest interesującym przykładem tego zjawiska. Nie dlatego, że pozwala jednoznacznie rozpoznać intencje prezesa InPostu. Tych przecież nie znamy. Przede wszystkim dlatego, że pokazuje, jak łatwo wielki przedsiębiorca może zacząć przedstawiać własne zobowiązania podatkowe jako szczególną zasługę wobec społeczeństwa, a niskie podatki konkurenta jako powód do publicznego napiętnowania.

Konkurs na największy przelew do skarbówki

Rafał Brzoska zestawił wyniki InPostu i DHL eCommerce, wskazując, że w 2025 roku jego przedsiębiorstwo zapłaciło 474 mln zł podatku dochodowego, podczas gdy konkurent odprowadził zaledwie 132 tys. zł. Różnica jest ogromna i niewątpliwie robi wrażenie. Brzoska podkreśla również, że InPost ponosi znacznie większe nakłady inwestycyjne, co jego zdaniem podważa argumentację DHL, który tłumaczy niski CIT kosztami rozwoju działalności.

W rzeczywistości jednak pojawia się tu znacznie poważniejsze pytanie, dlaczego wysokość podatku dochodowego miałaby stanowić miarę wartości przedsiębiorstwa? Przedsiębiorca nie zakłada firmy po to, aby finansować administrację państwową. Zakłada ją, ponieważ dostrzega możliwość zaspokojenia potrzeb innych ludzi. Jeżeli dobrze rozpoznaje te potrzeby, znajduje klientów gotowych dobrowolnie zapłacić za oferowane dobra lub usługi. Zysk jest rezultatem trafnych decyzji gospodarczych, a zarazem informacją, że wykorzystane zasoby znalazły zastosowanie cenione przez nabywców. Podatek dochodowy nie jest miarą tego sukcesu. Przedsiębiorstwo może płacić niewielki CIT z wielu powodów, niskiej rentowności, strat z poprzednich lat, wysokich kosztów podatkowych albo korzystania z przewidzianych prawem odliczeń.

Brzoska ma pełne prawo pytać, czy jego konkurenci rozliczają się zgodnie z obowiązującymi przepisami. Jeżeli dysponuje dowodami naruszenia prawa, powinien je przedstawić. Czymś zupełnie innym jest jednak publiczne piętnowanie przedsiębiorstwa wyłącznie dlatego, że wpłaca do budżetu mniej pieniędzy. W ten sposób wysokość CIT zostaje podniesiona do rangi moralnego kryterium oceny działalności gospodarczej.

Zaskakujące jest również stanowisko samego DHL. Przedstawiciele firmy tłumaczą, że duże inwestycje powodują wzrost kosztów, a związane z nimi korzyści i wyższe podatki pojawią się w przyszłości. Takie wyjaśnienie może mieć uzasadnienie, choć wymaga rozróżnienia nakładów inwestycyjnych od kosztów podatkowych. DHL jednak niepotrzebnie przyjmuje założenie Brzoski, że niski podatek jest czymś, z czego przedsiębiorca powinien się tłumaczyć. DHL mógłby przecież odpowiedzieć znacznie prościej, naszym zadaniem jest jak najlepsza obsługa klientów przy jednoczesnym przestrzeganiu prawa. Płacimy wszystkie należne podatki, ale nie zamierzamy traktować ich wysokości jako miernika jakości świadczonych usług. O naszej wartości powinni rozstrzygać konsumenci, a nie urzędnicy skarbowi.

Pieniądze wpłacone do budżetu nie stają się automatycznie pożyteczne

W rozumowaniu Brzoski kryje się jeszcze jedno założenie, które zasługuje na zakwestionowanie. Jest nim przekonanie, że pieniądze przekazane państwu stanowią szczególny wkład przedsiębiorcy w dobrobyt społeczeństwa. Im więcej przedsiębiorstwo wpłaci do budżetu, tym większą korzyść mają odnieść obywatele.

Nie istnieje jednak żaden ekonomiczny powód, aby przyjmować taką zależność. Kiedy konsument dobrowolnie płaci za usługę, wyraża przekonanie, że otrzyma coś bardziej wartościowego niż pieniądze, z których rezygnuje. Oczywiście może się pomylić, ale rynek pozwala mu szybko zweryfikować własną decyzję. Jeżeli usługa nie spełnia oczekiwań, klient może poszukać innego dostawcy. Wydatki państwowe podlegają innym mechanizmom. Urzędnik nie musi zdobywać dobrowolnej zgody każdego człowieka, którego pieniądze wydaje. Polityk nie musi udowadniać rentowności przedsięwzięcia w taki sposób, w jaki musi to robić prywatny inwestor. A instytucja publiczna może przez lata funkcjonować mimo rezultatów, które w warunkach wolnej konkurencji doprowadziłyby przedsiębiorstwo do upadłości.

Nie oznacza to, że wszystkie wydatki państwa są bezużyteczne. Oznacza natomiast, że samo ich poniesienie nie dowodzi stworzenia wartości. Budżet może finansować potrzebne usługi i infrastrukturę, ale może również podtrzymywać nieefektywne przedsięwzięcia, marnotrawić kapitał i utrwalać błędne decyzje. Właśnie dlatego przedsiębiorca nie powinien traktować wysokiego podatku jako szczególnego powodu do dumy. Może być dumny z produktów, wynalazków, zadowolenia klientów i stworzonego przedsiębiorstwa. Powinien rzetelnie rozliczać zobowiązania wobec państwa, ale nie musi uznawać ich wielkości za świadectwo własnej gospodarczej wartości.

Człowiek, który wie, skąd może nadejść zagrożenie

Powstaje zatem pytanie, dlaczego tak doświadczony przedsiębiorca jak Rafał Brzoska posługuje się argumentacją, która stawia wysokość podatków ponad znacznie ważniejszymi miarami przedsiębiorczego sukcesu. Najprostsze wyjaśnienie ma charakter marketingowy. Jeżeli InPost płaci większy CIT niż DHL, można przedstawić tę różnicę jako powód dla korzystania z usług polskiego przedsiębiorstwa.

Istnieje jednak druga, znacznie ciekawsza możliwość. Brzoska nie jest przedsiębiorcą, który dopiero uczy się zasad gospodarki. Zbudował wielką firmę, przeprowadził ją przez kolejne etapy rozwoju i zdobył doświadczenie w prowadzeniu działalności na wielu rynkach. Trudno przypuszczać, aby nie rozumiał, jak istotne dla przedsiębiorstwa są koszty, podatki i dostępność kapitału. Tym bardziej warto zastanowić się, czy jego publiczna gorliwość podatkowa nie może spełniać jeszcze jednej funkcji.

Wielki przedsiębiorca wie bowiem, że nie wszystkie zagrożenia nadchodzą ze strony konkurentów. Niektóre mogą nadejść z gabinetów polityków i urzędników. Zmiana zasad opodatkowania, nowych obowiązków administracyjnych, prawa pracy, regulacji środowiskowych czy przepisów dotyczących infrastruktury może mieć dla wielkiej firmy konsekwencje znacznie poważniejsze niż utrata części klientów. Co więcej, przedsiębiorstwo nie zawsze jest w stanie odpowiednio wcześnie przewidzieć kierunek takich zmian.

W tych warunkach polityczna reputacja zaczyna nabierać wymiernej wartości gospodarczej. Firma, którą można przedstawić jako szczególnie zasłużoną dla krajowej gospodarki, wielkiego podatnika i odpowiedzialnego pracodawcę, może liczyć na większą uwagę decydentów. Nie oznacza to, że uzyska szczególne przywileje, lecz daje jej dodatkowe argumenty w sporach o przyszłe regulacje. Być może zatem Brzoska nie tyle kocha podatki, ile rozumie, jak cenne może być publiczne przedstawianie się w roli przedsiębiorcy szczególnie oddanego interesom państwa.

Pociski, które jeszcze nie zostały wystrzelone

Przedsiębiorca może przygotować się na działania konkurentów. Może badać ich ceny, obserwować inwestycje, oceniać technologie i analizować zmiany popytu. Nie jest w stanie wyeliminować niepewności, ale może ograniczać ryzyko dzięki wiedzy o rynku. Z polityką sprawa jest znacznie trudniejsza. Przyszła ustawa nie musi być jeszcze napisana. Nowy podatek nie musi znajdować się w żadnym oficjalnym projekcie. Zmiana przepisów może nawet nie być przedmiotem publicznej dyskusji. Wystarczy jednak, że przedsiębiorca zdaje sobie sprawę z możliwości jej wprowadzenia, aby już dziś uwzględniał ją w swojej strategii.

Nie musi wiedzieć, jakie pociski zostaną wystrzelone. Nie musi nawet wiedzieć, czy ktokolwiek zamierza strzelać. Wystarczy, że zna kierunek, z którego może nadejść największe zagrożenie. W tym świetle zabieganie o przychylność władzy może przypominać rodzaj ubezpieczenia. Przedsiębiorstwo ponosi dziś koszty budowania określonego wizerunku, licząc na to, że kiedyś reputacja ta okaże się pomocna w obronie jego interesów.

Rafał Brzoska ma zresztą doświadczenie w kontaktach z najwyższymi władzami państwowymi. Jego udział w inicjatywie deregulacyjnej SprawdzaMY, podjętej po zaproszeniu do współpracy ze strony premiera Donalda Tuska, pokazuje, że potrafi występować nie tylko jako przedsiębiorca, lecz również jako uczestnik publicznej dyskusji o kształcie prawa gospodarczego. Nie ma w tym niczego nagannego. Przedsiębiorcy powinni mieć możliwość przedstawiania swoich postulatów władzom, zwłaszcza gdy chodzi o usuwanie barier utrudniających działalność. Problem zaczyna się wówczas, gdy dostęp do polityków i umiejętność kształtowania regulacji stają się ważniejszym źródłem przewagi niż zdolność zaspokajania potrzeb klientów.

Przyjaźń z Don Corleone

W świecie stworzonym przez Mario Puzo przyjaźń z Don Corleone była czymś więcej niż zwykłą znajomością. Stanowiła szczególny rodzaj zabezpieczenia na przyszłość. Człowiek nie musiał wiedzieć, kiedy znajdzie się w kłopotach ani jakiej pomocy będzie potrzebował. Wystarczyło, że utrzymywał dobre stosunki z kimś, kto dysponował odpowiednio dużą władzą. Porównanie państwa do mafijnego ojca chrzestnego byłoby oczywiście zbyt daleko idące, gdyby miało opisywać konkretne osoby i ich działania. Jednak jako metafora ekonomiczna pozwala dostrzec ważną zależność, im większa władza jednego podmiotu nad losem pozostałych, tym większą wartość ma jego przychylność.

W gospodarce rynkowej przedsiębiorca zabiega o przychylność konsumentów, ponieważ to oni dysponują pieniędzmi, które mogą dobrowolnie mu powierzyć. W gospodarce poddanej rozbudowanej kontroli państwa musi pamiętać także o tych, którzy mogą zmienić warunki jego działalności bez konieczności uzyskania zgody konsumentów. Nie trzeba szczególnie kochać władzy, aby uznać, że lepiej mieć z nią dobre stosunki. Nie trzeba również pochwalać wysokich podatków, aby dostrzegać polityczną użyteczność chwalenia się ich płaceniem.

Powstaje wówczas osobliwy paradoks. Przedsiębiorca, który przez całe życie doskonalił umiejętność zaspokajania potrzeb klientów, może dojść do wniosku, że dla bezpieczeństwa jego firmy równie ważne jest zaspokajanie oczekiwań polityków. A kiedy politycy mają dostatecznie dużą władzę, taka kalkulacja przestaje być przejawem braku racjonalności.

Kiedy państwo staje się ważniejsze od klienta

W gospodarce rynkowej mechanizm zysków i strat pełni funkcję nieustannego sprawdzianu przedsiębiorczych decyzji. Przedsiębiorca, który dobrze wykorzystuje zasoby i odpowiada na potrzeby nabywców, otrzymuje możliwość dalszego rozwoju. Ten, który uporczywie podejmuje błędne decyzje, traci kapitał i ostatecznie musi ustąpić miejsca skuteczniejszym konkurentom.

Ten mechanizm nie jest doskonały, ale ma zasadniczą zaletę, podporządkowuje powodzenie przedsiębiorstwa ocenie konsumentów. Rozbudowana ingerencja państwa zmienia warunki tej oceny. Firma może odnosić sukces dzięki dostępowi do dotacji, szczególnym regulacjom, ograniczeniom konkurencji albo korzystnym decyzjom administracyjnym. Może także ponosić straty wskutek decyzji politycznych, mimo że jej produkty nadal cieszą się uznaniem klientów. Przedsiębiorcy nie muszą aprobować istniejącego porządku. Mogą uważać regulacje za szkodliwe, podatki za nadmierne, a administrację za nieefektywną, lecz jednocześnie uznawać, że otwarty konflikt z władzą byłby niepotrzebnym zagrożeniem dla przedsiębiorstwa.

Z ich punktu widzenia może to być postępowanie całkowicie racjonalne. Z punktu widzenia gospodarki oznacza jednak marnotrawstwo przedsiębiorczej energii. Czas, talent, kapitał i uwaga, które mogłyby zostać wykorzystane do opracowywania lepszych produktów, zostają skierowane na zabieganie o polityczne wpływy i ochronę przed regulacyjnymi zagrożeniami. Nie oznacza to zaniku konkurencji rynkowej. Oznacza jej stopniowe wypaczanie. Obok rywalizacji o konsumentów rozwija się rywalizacja o względy państwa, a przewaga w tej drugiej dziedzinie może niekiedy zniweczyć rezultaty pierwszej. To właśnie jest dysfunkcja rynku, której źródłem nie jest zbyt wielka swoboda ingerowania w działalność przedsiębiorców przez władzę.

Kto powinien być suwerenem gospodarki?

W całej tej historii nie chodzi o obronę DHL ani o podważanie osiągnięć InPostu. Prawo powinno obowiązywać wszystkich na jednakowych zasadach, niezależnie od wielkości przedsiębiorstwa, kraju pochodzenia kapitału i politycznej pozycji jego właścicieli. Chodzi o znacznie bardziej fundamentalną kwestię, kto powinien ostatecznie rozstrzygać o sukcesie przedsiębiorcy? W gospodarce rynkowej odpowiedź jest prosta. Powinien to robić konsument. Nie dlatego, że zawsze podejmuje trafne decyzje, lecz dlatego, że wydaje własne pieniądze, ponosi konsekwencje własnych wyborów i może w każdej chwili zmienić zdanie.

Gdy jednak państwo rozbudowuje swoje kompetencje, coraz więcej decyzji zostaje wyjętych spod tej kontroli. Przedsiębiorca musi wówczas brać pod uwagę nie tylko to, czego potrzebują konsumenci, ale także to, co mogą postanowić ludzie posiadający władzę polityczną. Największym zagrożeniem nie jest nawet to, że przedsiębiorcy zaczną zabiegać o względy państwa. To jedynie przewidywalna reakcja na istniejące bodźce. Prawdziwy problem polega na tym, że zabieganie o takie względy może przynosić większe korzyści niż wysiłek włożony w doskonalenie produktów i usług.